Na 25 jaar schrijverschap en 35 jaar lezen in Multatuli wilde Atte Jongstra zich eens grondig met Multatuli verstaan. Uit een baaierd van gegevens schildert hij een onontkoombaar beeld van de auteur van Max Havelaar, en al doende ook van zichzelf; hij is dan wel geen Multatuli, navolger of multatuliaan, hij is wel een schrijver en dat helpt enorm. Kristalman. Multatuli-oefeningen is een boek waarin Atte Jongstra ingaat op beroepsangsten, zogeheten ‘blocks’ en worstelingen met het publiek. Hij doet dit met humor, een groot inlevingsvermogen en in een stijl die van Kristalman. Multatuli-oefeningen een feest om te lezen maakt.

Na Herman de Coninck is Jotie T'Hooft (1956-1977) de meest gelezen dichter uit Vlaanderen. Hij heeft veel geschreven, maar is jong gestorven. Zijn eerste dichtbundel verscheen in 1975, zijn laatste in 1977. Slechts drie jaar lang heeft T'Hooft zelf meegemaakt hoe zijn carrière een hoge vlucht nam. Postuum hebben zijn naam en zijn oeuvre - zoals dat gaat bij dichters die zelfmoord plegen - mythische proporties aangenomen. Juist daarom is het goed dat we een kans krijgen het werk van T'Hooft weer onbevangen te lezen. Dat kan dankzij het zeer uitgebreide Verzameld werk dat vorig jaar verscheen en onlangs is herdrukt. Wie het leest, ontdekt een heel andere dichter en schrijver, waarin vooral het leven straalt.

Schrijver en dichteres Margaux Fragoso (1979) debuteert met dit magistrale boek Tijger, tijger. Magistraal, ja, maar het blijft moeilijk om deze literaire memoires zomaar aan te raden. Dat ligt aan het gruwelijke onderwerp - de romantische en seksuele relatie die Fragoso vanaf haar achtste had met een pedofiele man van in de 50 - en vooral ook aan de onverschrokkenheid en de chirurgische precisie waarmee ze die gruwelijkheid te lijf gaat.

In Nazi te Venlo doet Lucas Hüsgen verslag van een onderzoek. Wie was de man, die lang als familiegeheim in hem rondspookte? Was die overgrootvader werkelijk een nazi, en wat heeft hij in dat geval op zijn kerfstok? En hoeveel gelegenheid had hij daar eigenlijk toe, op zijn buitenpost van het Duitse spoorwegnet?

 

Maar omdat een nazi nooit alleen komt, de extreemrechtse verlokking zich ook weinig aantrekt van grenzen in de tijd, breidt het onderzoek zich over meer gebieden uit, tot in het heden en de dreigingen van de toekomst.

Jules Schelvis blikt terug op zijn vooroorlogse jeugd in Amsterdam. Hij vertelt hoe hij zoals zovele arbeiderskinderen in de jaren twintig en dertig van de twintigste eeuw leefde. Hij wil, zonder te moraliseren, duidelijk maken hoezeer de welvaartsstaat anno 2011 verschilt van die van toen. Het proletariaat begon zich in die tijd te ontworstelen aan de ellende en armoede. We lezen ook hoe het leven van de joodse Nederlanders door de Duitse bezetting een rampzalige wending nam. Opnieuw een boeiend boekje van deze 90-jarige kampoverlevende.

Sientje Abram werd op 23 februari 1931 in de Amsterdamse Rapenburgerstraat geboren en op 10 september 1942 in Auschwitz vermoord. Guus Luijters, die al jaren werkt aan een boek over alle uit Nederland gedeporteerde en vermoorde Joodse kinderen, heeft geprobeerd meer over Sientje Abram te weten te komen. Maar iedereen die haar heeft gekend, is ook vermoord. Sientje zelf weigerde zich bij deze situatie neer te leggen. Op een nacht ging ze een poëtische dialoog aan met de man die haar zo graag een gezicht wilde geven. Dat resulteert nu in een lang gedicht, waarin Guus Luijters en Sientje Abram beurtelings hun stem laten horen.

Sterrenlied poogt Sientje haar identiteit terug te geven. Daarnaast is het een evocatie van een buurt die met inwoners en al van de aardbodem is verdwenen. Het gedicht eindigt met de namen van de 331 vermoorde kinderen uit de Rapenburgerstraat, en een uitgebreid nawoord.

Het begint in de achttiende eeuw met Nathan, de voorvader die vanuit het Duitse Bamberg naar Amsterdam komt en voor een indrukwekkend nageslacht zorgt. Generaties Josephus Jitta passeren de revue, evenals hun fascinerende persoonlijke lotgevallen, ingebed in de grote Europese geschiedenis. Terwijl we het dagelijkse leven volgen van Nathan, Wolf, Sim, Daniël, Nicolaas, Carel en Annie, komen er tijdperken, grote persoonlijkheden en belangwekkende gebeurtenissen langs, Hofjuden, Richard Wagner, koningin Sophie, de aanleg van het Noordzeekanaal, koning Leopold van België, de Wereldtentoonstelling, Louis-Ferdinand Céline, de Volkenbond, Anton Mussert, de jodenvervolging.

Over de oorlog is veel geschreven, maar over het leven daarna wordt door slachtoffers doorgaans gezwegen. In dit boek wordt dit taboe doorbroken. Angst, schaamte, trauma’s en fobieën werpen hun schaduw op de jaren die volgen. Berthe Meijer overleefde als kind het concentratiekamp Bergen-Belsen en kijkt vijfenzestig jaar later terug op een turbulent bestaan in de naoorlogse jaren en daarna. Ontroerend zijn haar herinneringen aan de familie Frank: Anne en Margot en hun ouders. Ze beschrijft haar leven in episodes vol afwisseling en met een opmerkelijke lichte en heldere pen. Het verhaal beslaat tevens een stuk Nederlandse zowel als joodse geschiedenis. Haar relatie met Ischa Meijer en zijn liefde voor haar worden belicht in een nooit eerder gepubliceerd dagboek, dat hij haar naliet. Jeugd in een kindertehuis, zoektocht naar identiteit, huwelijk, moederschap en vriendschappen met onder meer Gerard Reve tekenen het leven van een krachtige persoonlijkheid.

 

Paul Celan (1920-1970) was een stateloze, Duits sprekende jood uit Czernowitz die beide ouders in een Duits concentratiekamp had verloren en zelf een Roemeens kamp had overleefd. Ingeborg Bachmann (1926-1973) was de dochter van een overtuigd Oostenrijks nazipartijlid.

 

In Hoofd van mijn dromen duikt Maarten van Buuren dieper dan ooit in de omgeving van zijn jeugd. Hij deed dat eerder in zijn weergaloze boek Kikker gaat fietsen! waarmee hij vele lezers wist te raken. Ditmaal gaat het niet over de verhuiszaak van zijn vader en grootvader, de gereformeerde kerk van dominee Dercksen of zijn moeder van gewapend beton, maar over de havenwijk waar hij opgroeide: ’t Hoofd. (Maassluis)